Specjalista, który dostrzega człowieka tam, gdzie inni widzą wyłącznie problem

Rafał Stolarski jest pedagogiem specjalnym, terapeutą Treningu Zastępowania Agresji (TZA), trenerem Treningu Umiejętności Społecznych (TUS) oraz pracownikiem socjalnym. W zespole Poradni DrimTim pełni niezwykle ważną rolę, ponieważ pracuje z dziećmi, młodzieżą oraz całymi rodzinami doświadczającymi jednych z najtrudniejszych problemów wychowawczych, emocjonalnych i społecznych.

To specjalista, który doskonale rozumie, że za każdym trudnym zachowaniem dziecka stoi konkretna historia, niezaspokojona potrzeba lub przeżywany kryzys. Nie ocenia, nie etykietuje i nie skupia się wyłącznie na eliminowaniu niepożądanych zachowań. Zamiast pytać „Co jest z tym dzieckiem nie tak?”, stawia pytanie „Co wydarzyło się w życiu tego dziecka, że właśnie w taki sposób próbuje poradzić sobie z rzeczywistością?”. Takie podejście pozwala nie tylko skuteczniej pomagać młodym ludziom, ale przede wszystkim budować z nimi relację opartą na zaufaniu, szacunku i poczuciu bezpieczeństwa.

Rafał jest specjalistą, który pracuje tam, gdzie wielu dorosłych czuje już bezradność. Do jego gabinetu trafiają dzieci i nastolatki, wobec których rodzice, nauczyciele czy opiekunowie często mówią: „Nic już na niego nie działa”, „On nikogo nie słucha”, „Cały czas prowokuje”, „Nie potrafimy sobie z nim poradzić”. Rafał wie jednak, że zachowania trudne nie pojawiają się bez przyczyny. Są formą komunikatu – często jedynym sposobem, jaki dziecko zna, aby wyrazić lęk, złość, frustrację, samotność czy brak poczucia bezpieczeństwa.

Praca z dziećmi zagrożonymi niedostosowaniem społecznym

Jednym z najważniejszych obszarów pracy Rafała Stolarskiego jest wsparcie dzieci i młodzieży zagrożonych niedostosowaniem społecznym oraz tych, u których obserwuje się już pierwsze symptomy poważniejszych trudności w funkcjonowaniu społecznym.

Niedostosowanie społeczne nie pojawia się nagle. Jest procesem, który rozwija się stopniowo i bardzo często stanowi konsekwencję wielu nakładających się na siebie czynników – trudnych doświadczeń rodzinnych, kryzysów emocjonalnych, odrzucenia przez grupę rówieśniczą, przemocy, zaniedbania, przewlekłego stresu czy nieleczonych zaburzeń neurorozwojowych.

W swojej codziennej praktyce Rafał pracuje z dziećmi i nastolatkami prezentującymi zachowania takie jak:

• agresja fizyczna wobec rówieśników lub dorosłych,
• agresja słowna, wyzwiska, obrażanie innych,
• prowokowanie konfliktów,
• częste wybuchy złości,
• niszczenie przedmiotów i mienia,
• rzucanie przedmiotami,
• bicie, kopanie, popychanie,
• krzyk i trudności z kontrolowaniem emocji,
• lekceważenie poleceń dorosłych,
• celowe łamanie ustalonych zasad,
• zachowania opozycyjno-buntownicze,
• wagary i unikanie obowiązków szkolnych,
• kłamstwa i manipulowanie otoczeniem,
• kradzieże,
• ucieczki z domu lub szkoły,
• zachowania ryzykowne,
• konflikty z rówieśnikami,
• problemy z przestrzeganiem norm społecznych.

Bardzo często zachowaniom tym towarzyszy niska samoocena, trudności z regulacją emocji, impulsywność, poczucie odrzucenia oraz przekonanie, że świat jest miejscem, w którym trzeba nieustannie walczyć o swoje bezpieczeństwo.

Zachowania opozycyjno-buntownicze – kiedy dziecko mówi „nie” całemu światu

Jednym z częściej spotykanych problemów są zachowania opozycyjno-buntownicze (ODD). Dziecko z takimi trudnościami bardzo często odmawia wykonywania poleceń, wdaje się w dyskusje z dorosłymi, łatwo wpada w złość, obwinia innych za własne błędy, celowo prowokuje konflikty i wydaje się nieustannie walczyć z każdym autorytetem. Dla rodziców i nauczycieli jest to niezwykle wyczerpujące. Każda codzienna czynność – odrabianie lekcji, sprzątanie pokoju, przygotowanie do wyjścia czy wyłączenie komputera – może stać się początkiem kolejnej awantury. Warto jednak pamiętać, że zachowania opozycyjno-buntownicze nie wynikają z "lenistwa", "złośliwości" czy "braku wychowania". Bardzo często są objawem trudności w regulacji emocji, niskiej odporności na frustrację, zaburzeń neurorozwojowych, doświadczeń traumatycznych lub przewlekłego napięcia.

Rolą terapeuty nie jest więc wyłącznie nauczenie dziecka posłuszeństwa. Znacznie ważniejsze jest zrozumienie źródła problemu i wyposażenie młodego człowieka w umiejętności, których do tej pory nie posiadał.

Agresja to komunikat, a nie cecha charakteru

Jednym z największych mitów jest przekonanie, że agresywne dziecko jest po prostu agresywne z natury.

Rafał Stolarski pomaga rodzinom zrozumieć, że agresja najczęściej jest sposobem komunikowania silnych emocji, z którymi dziecko nie potrafi sobie poradzić w inny sposób.

Dziecko może uderzyć, ponieważ nie umie powiedzieć, że czuje się zagrożone.

Może krzyczeć, ponieważ nie zna sposobów wyrażania frustracji.

Może niszczyć przedmioty, ponieważ napięcie emocjonalne przekracza jego możliwości samoregulacji.

Może prowokować dorosłych, ponieważ negatywna uwaga jest dla niego jedyną znaną formą budowania relacji.

Zrozumienie mechanizmów stojących za zachowaniem dziecka jest pierwszym krokiem do skutecznej terapii. Dopiero wtedy można rozpocząć pracę nad rozwijaniem nowych, bezpiecznych i społecznie akceptowanych sposobów radzenia sobie z emocjami oraz budowania relacji z innymi ludźmi.

Trening Zastępowania Agresji (TZA) – skuteczna metoda uczenia nowych sposobów radzenia sobie z emocjami

Jednym z najważniejszych obszarów pracy Rafała Stolarskiego jest prowadzenie Treningu Zastępowania Agresji (TZA). Jest to jedna z najlepiej opracowanych i najczęściej wykorzystywanych metod terapeutycznych wspierających dzieci i młodzież prezentujące zachowania agresywne, impulsywne oraz opozycyjno-buntownicze. Program ten od wielu lat znajduje zastosowanie w placówkach oświatowych, poradniach psychologiczno-pedagogicznych, ośrodkach wychowawczych oraz instytucjach pracujących z młodzieżą zagrożoną niedostosowaniem społecznym.

Najważniejszym celem TZA nie jest karanie dziecka za agresję, ale nauczenie go nowych sposobów reagowania w trudnych sytuacjach.

To niezwykle istotna różnica. Dziecko nie rodzi się z umiejętnością kontrolowania emocji, rozwiązywania konfliktów czy radzenia sobie z frustracją. Są to kompetencje, których należy się nauczyć – podobnie jak czytania, pisania czy jazdy na rowerze. Jeżeli dziecko nie otrzymało odpowiednich wzorców lub z różnych powodów nie rozwinęło tych umiejętności, może reagować w jedyny znany sobie sposób – poprzez krzyk, agresję, wybuchy złości czy zachowania destrukcyjne. Rafał pomaga dzieciom zastąpić zachowania agresywne zachowaniami społecznie akceptowanymi. Terapia nie polega na tłumieniu emocji, ale na uczeniu ich rozpoznawania, nazywania oraz wyrażania w bezpieczny sposób.

Czego uczy się dziecko podczas TZA?

Podczas zajęć dzieci i młodzież rozwijają szereg praktycznych umiejętności, które mają bezpośredni wpływ na ich codzienne funkcjonowanie.

Uczą się między innymi:

• rozpoznawania własnych emocji,
• zauważania sygnałów narastającej złości,
• kontrolowania impulsów,
• radzenia sobie z frustracją,
• odraczania reakcji,
• proszenia o pomoc,
• rozwiązywania konfliktów bez użycia przemocy,
• przyjmowania krytyki,
• przepraszania,
• odmawiania bez agresji,
• wyrażania własnego zdania z poszanowaniem drugiej osoby,
• rozpoznawania emocji innych ludzi,
• przewidywania konsekwencji własnych zachowań.

To umiejętności, których wielu dzieciom nigdy wcześniej nikt świadomie nie pokazał.

Dlaczego samo karanie nie działa?

Rodzice bardzo często trafiają do gabinetu z przekonaniem, że ich dziecko "nic sobie nie robi z kar". Zdarza się, że próbowali już wszystkiego – zakazów, odbierania telefonu, ograniczania komputera, kar finansowych czy dodatkowych obowiązków. Niestety zachowanie dziecka nie ulega zmianie.

Dzieje się tak dlatego, że kara nie uczy nowego zachowania. Może chwilowo zatrzymać określoną reakcję, ale nie pokazuje dziecku, co powinno zrobić zamiast niej. Jeżeli nastolatek uderza kolegę podczas konfliktu, to po ukaraniu nadal nie wie:

• jak powiedzieć o swojej złości,
• jak odmówić,
• jak wycofać się z konfliktu,
• jak poradzić sobie z napięciem.

Rolą terapeuty jest wyposażenie dziecka właśnie w te umiejętności.

Agresja często jest skutkiem przeciążonego układu nerwowego

W swojej pracy Rafał zwraca uwagę na to, że wiele zachowań agresywnych nie wynika ze złej woli dziecka.

Często są one efektem przewlekłego stresu, trudnych doświadczeń, zaburzeń neurorozwojowych, ADHD, spektrum autyzmu, traumatycznych wydarzeń lub wieloletnich niepowodzeń szkolnych. Dziecko funkcjonujące przez wiele miesięcy w stanie wysokiego napięcia emocjonalnego reaguje znacznie szybciej i gwałtowniej niż jego rówieśnicy. W takich sytuacjach nawet drobny konflikt może wywołać wybuch złości. Rafał pomaga dzieciom rozpoznawać sygnały ostrzegawcze pojawiające się jeszcze przed utratą kontroli.

Uczą się zauważać:

• przyspieszony oddech,
• napięcie mięśni,
• zaciskanie pięści,
• przyspieszone bicie serca,
• gonitwę myśli,
• chęć ucieczki lub ataku.

Świadomość własnego ciała jest pierwszym krokiem do odzyskania kontroli nad emocjami.

Trening Umiejętności Społecznych (TUS)

Drugim niezwykle ważnym obszarem pracy Rafała Stolarskiego jest prowadzenie Treningu Umiejętności Społecznych (TUS).

Kompetencje społeczne nie rozwijają się samoistnie u wszystkich dzieci. Niektóre potrzebują znacznie większej liczby doświadczeń oraz świadomego treningu, aby nauczyć się prawidłowego funkcjonowania w grupie.

Podczas zajęć TUS dzieci uczą się:

• rozpoczynania rozmowy,
• kończenia rozmowy,
• nawiązywania znajomości,
• utrzymywania relacji,
• pracy zespołowej,
• przyjmowania odmowy,
• radzenia sobie z porażką,
• empatii,
• szanowania granic innych osób,
• rozpoznawania emocji,
• rozwiązywania konfliktów,
• czekania na swoją kolej,
• współpracy z grupą.

Dla wielu dzieci są to umiejętności równie trudne jak nauka matematyki czy czytania.

Dzieci sprawiające trudności wychowawcze również potrzebują akceptacji

Jednym z największych problemów dzieci prezentujących zachowania trudne jest stopniowe odrzucanie przez otoczenie.

Rodzice są zmęczeni. Nauczyciele tracą cierpliwość. Rówieśnicy zaczynają unikać kontaktu. Dziecko słyszy:

"Jesteś niegrzeczny." "Znowu wszystko zepsułeś." "Przez ciebie cała klasa ma problem." Po pewnym czasie zaczyna wierzyć, że właśnie takie jest.

Rafał Stolarski pomaga przerwać ten mechanizm.

Pokazuje dziecku, że trudne zachowania nie definiują jego wartości jako człowieka. Oddziela zachowanie od osoby. Nie mówi: "Jesteś agresywny."

Mówi: "Zachowałeś się agresywnie." Ta różnica ma ogromne znaczenie dla budowania poczucia własnej wartości.

Budowanie relacji jest ważniejsze niż kontrolowanie

Jednym z filarów pracy Rafała jest przekonanie, że dzieci współpracują z dorosłymi przede wszystkim wtedy, kiedy czują się przy nich bezpieczne.

Dlatego ogromną wagę przywiązuje do budowania relacji. Nie oznacza to braku granic. Wręcz przeciwnie. Granice są jasne, przewidywalne i konsekwentne. Jednocześnie dziecko ma pewność, że nawet po popełnieniu błędu nadal jest ważne i akceptowane. To właśnie taka relacja staje się przestrzenią, w której możliwa jest prawdziwa zmiana.